Rozwój mowy

Rozwój mowy dziecka

Rozwój mowy jest jednym z kluczowych aspektów rozwoju psychicznego dziecka i stanowi podstawę dla jego funkcjonowania poznawczego, emocjonalnego i społecznego. Jak podkreśla L. Kaczmarek (1988), mowa to „czynność psychofizyczna”, której rozwój uzależniony jest od dojrzewania układu nerwowego, sprawności narządów artykulacyjnych, prawidłowego słuchu oraz stymulacji środowiskowej. Proces ten przebiega etapowo, ale indywidualne tempo i jakość rozwoju mowy mogą się znacznie różnić.

1. Uwarunkowania rozwoju mowy

Na rozwój mowy wpływa szereg czynników:

a) Biologiczne

• dojrzewanie ośrodkowego układu nerwowego, zwłaszcza ośrodków mowy w lewej półkuli mózgu (ośrodek Broki, Wernickego),
• sprawność narządów artykulacyjnych (języka, warg, podniebienia, żuchwy),
• prawidłowy słuch fizjologiczny i fonematyczny – jak podkreśla M. Pruszewicz (1992), jego zaburzenia są najczęstszą przyczyną opóźnień rozwoju mowy.

b) Środowiskowe

• kontakt dziecka z językiem ojczystym i bogate środowisko komunikacyjne,
• emocjonalny klimat w rodzinie,
• naśladowanie mowy dorosłych i rówieśników.
  H. Styczek (1982) podkreśla, że mowa rozwija się „w akcie komunikacji”, a więc w codziennych sytuacjach społecznych.

c) Psychologiczne

• poziom rozwoju poznawczego,
• motywacja do komunikowania się,
• rozwój emocjonalny i społeczny, który wpływa na chęć podejmowania kontaktów słownych.

2. Etapy rozwoju mowy

Polscy logopedzi i psycholingwiści (m.in. L. Kaczmarek, M. Przetacznik-Gierowska, B. Rocławski, S. Grabias) wyróżniają kilka etapów rozwoju mowy:

Etap I – okres melodii (0–1 rok życia)

To etap przedjęzykowy, w którym dominuje reakcja wokalna o charakterze emocjonalnym. Występuje:

• krzyk noworodka,
• głużenie (ok. 2–3 miesiąca życia),
• gaworzenie (ok. 6–10 miesiąca życia).

Zjawiska te są podstawą przyszłej artykulacji. Jak wskazuje B. Rocławski (1998), brak gaworzenia do 10. miesiąca może być objawem zagrożenia rozwoju mowy.

Etap II – okres wyrazu (1–2 rok życia)

Dziecko zaczyna używać pojedynczych słów o znaczeniu całych zdań, np. mama = „mamo, chodź”, bam = „upadło”. W 18. miesiącu życia pojawia się tzw. eksplozja słownictwa – słownik czynny może wzrosnąć z kilkunastu do kilkuset słów. Według L. Kaczmarka (1988) dziecko pod koniec drugiego roku życia powinno znać i stosować około 300 słów.

Etap III – okres zdania (2–3 rok życia)

Wypowiedzi dziecka stają się dwu- lub trzywyrazowe, pojawia się zdanie proste, często pozbawione form gramatycznych: Mama daj pić, Ja bawić auto. Zgodnie z koncepcją S. Grabiasa (2001), na tym etapie mowa zaczyna pełnić funkcję społeczną i narracyjną – dziecko nie tylko reaguje, ale zaczyna inicjować dialog.

Etap IV – okres swoistej mowy dziecięcej (3–7 rok życia)

To czas intensywnego rozwoju gramatyki i fonetyki.

• dziecko opanowuje odmianę przez przypadki, czasy, rodzaje,
• rozwija się słownik czynny i bierny (do ok. 4000 słów w wieku 5 lat – wg M. Krajny, 2012),
• pojawia się wymowa wszystkich głosek, choć niektóre (sz, ż, cz, dż, r) mogą być utrwalane dopiero do 6. roku życia.

Według E. Cieszyńskiej (2013), w tym okresie kluczową rolę odgrywa lateralizacja i rozwój funkcji słuchowo-językowych, co wpływa na przygotowanie do nauki czytania i pisania.

3. Rozwój fonetyczno-fonologiczny

Proces nabywania głosek ma swój ustalony porządek:

• 2–3 r.ż.: głoski p, b, m, t, d, n, k, g, ś, ź, ć, dź, j, l
• 4 r.ż.: f, w, s, z, c, dz
• 5–6 r.ż.: sz, ż, cz, dż, r

Według B. Rocławskiego (1998), kolejność ta odzwierciedla stopień trudności artykulacyjnej – od dźwięków wargowych i nosowych po drżące i szczelinowe. 

4. Rozwój leksykalny i gramatyczny

Słownik dziecka rozwija się dynamicznie:

• ok. 1 r.ż. – 10 słów,
• ok. 2 r.ż. – 200–300 słów,
• ok. 3 r.ż. – 1000 słów,
• ok. 6 r.ż. – 4000–6000 słów (Kaczmarek, 1988; Krajna, 2012).

Równolegle rozwija się gramatyka. Dziecko zaczyna rozumieć i stosować odmianę przez przypadki, tworzy zdania złożone, pojawiają się konstrukcje przyczynowo-skutkowe i narracyjne. Jak podkreśla M. Wysocka (2010), rozwój gramatyczny jest silnie związany 
z poziomem rozumienia mowy i zasobem słownictwa biernego.

5. Czynniki opóźniające rozwój mowy

Do najczęstszych należą:

• wady słuchu (Pruszewicz, 1992),
• opóźnienia psychoruchowe,
• ograniczony kontakt językowy w środowisku,
• nieprawidłowe wzorce artykulacyjne,
• zaburzenia neurologiczne (np. alalia, dysfazja rozwojowa).

Jak zauważa S. Grabias (2001), zaburzenia mowy należy analizować w kontekście całego systemu językowego i komunikacyjnego, a nie tylko fonetyki.

6. Rola logopedy i środowiska rodzinnego

Logopeda powinien:

• obserwować kamienie milowe rozwoju mowy,
• prowadzić wczesną profilaktykę (np. masaże orofacjalne, ćwiczenia oddechowe, zabawy fonacyjne),
• wspierać rodziców w budowaniu prawidłowych nawyków komunikacyjnych.
  

Według E. Cieszyńskiej (2013), najskuteczniejszą stymulacją rozwoju mowy jest naturalna, emocjonalna rozmowa z dzieckiem, wspólne czytanie i zabawa słowem.

Kamienie milowe rozwoju mowy (wg Kaczmarka, 1988; Rocławskiego, 1998)

Wiek dziecka	Typowe umiejętności językowe
0–6 mies.	głużenie, reakcja na głos, różnicowanie intonacji
6–12 mies.	gaworzenie, rozumienie kilku słów, gest wskazywania
12–24 mies.	pierwsze słowa, proste zdania, eksplozja słownika
2–3 lata	zdania dwu- i trzywyrazowe, odmiana rzeczowników i czasowników
3–4 lata	zdania złożone, rozwój słownika, poprawna wymowa większości głosek
5–6 lat	opanowanie systemu fonetycznego, zdania złożone, narracje

Rozwój mowy jest procesem złożonym, który przebiega w ścisłym związku z rozwojem poznawczym, emocjonalnym i społecznym dziecka. Odpowiednie warunki środowiskowe, bogate interakcje językowe i wczesna interwencja logopedyczna stanowią podstawę prawidłowego rozwoju komunikacji. Jak podkreśla S. Grabias (2001), „mowa jest czynnością społeczną – rozwija się w dialogu i służy porozumiewaniu się”, dlatego najważniejszym czynnikiem wspierającym rozwój mowy dziecka jest codzienny, żywy kontakt z drugim człowiekiem.

Bibliografia